عقل آبی | صدّیق قطبی

مقامِ فرار... فرار «از» چیزی «به» چیزی. گریختن از چیزی و پناه‌جستن به چیزی. رشیدالدین میبدی می‌گوید: «فرار، مقامی است از مقامات روندگان و منزلی از منازل دوستی». دوستان به هم می‌گریزند. در قرآن کریم آمده است به خدا بگریزید: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ (سوره ذاریات، آیه ۵۰) پس، به سوی خدا بگریزید. ایمان، گریختن در خدا و به خدا است: «پس سزای بنده آن است که در هر حال که بوَد، اگر خستهٔ تیر بلا بوَد، یا غرقهٔ لطف و عطا، د…

سکون و جنبش کودک زمانی می‌آرامد و به خواب می‌رود که کسی گهواره را بجنباند. سکون و آرام او در گروِ جنبش است: سو به سو گشتم که تا طفل دلم خامش شود طفل خسپد چون بجنباند کسی گهواره را (دیوان شمس، غزلِ ۱۴۳) صوفی به سماع دست از آن افشاند تا آتش دل به حيلتی بنشاند عاقل داند که دايه، گهوارۀ طفل از بهر سکون طفل می‌جنباند (؟) از این منظر، خرسندیِ ژرفْ محصولِ جنبش و کوشش مستمر در راه مقصودی والا و ارزشی دلخواه است که می‌ارز…

. «به‌سختی، سالی چند میلی‌متر پیش می‌روم و در دل سنگ برای خود راهی باز می‌کنم. هزاران سال است که دندان‌هایم ساییده می‌شوند و ناخن‌هایم می‌شکنند تا به آنجا برسم؛ به آن سوی سنگ، به روشنایی و هوای آزاد. و اکنون، با دست‌هایی خون‌آلود و دندان‌هایی لرزان و سست، در حفره‌ای شکافته از تشنگی و غبار، می‌ایستم و به حاصل کارم می‌نگرم: نیمهٔ دوم زندگی‌ام را صرف شکستن سنگ‌ها، رخنه‌کردن در دیوارها، سوراخ‌کردن درها و کنارزدن موانعی…

[ همیشه در شعر ] همیشه در شعر من سکوت را پیش از کلمه می‌شنوم و می‌نوشم از سرچشمه‌اش. سپس متولد می‌شوند اشیا کلمات جهان من می‌گویم؛ همیشه در شعر من سکوت را پیش از کلمات می‌شنوم و تو پاسخ می‌دهی اگر خدایی باشد سکوت جایی‌ست که او ساکن است در آن. من شیب دقیق سایه و نور را آن‌جا که شروع می‌شود و آن جا که خاتمه می‌یابد کشف می‌کنم و سکوت می‌تپد همچون نمک درون شکم دریا می‌لرزد همچون بال پرنده در حال آرام آرام رام کردن آ…

. دقّاق[=ابوعلی دقّاق] را گفتم که: «صحبت با که کنم؟» گفت: «با آن کس که از تو آن بداند که خدای تعالی می‌داند، و تو از وی ایمن باشی.» (ص۱۱۷) گفته‌اند: «یار نباشد آن کس که تو او را گویی: برخیز، که رویم، و او گوید: تا کجا؟» (ص۱۲۰) آداب المریدین ضیاء‌الدین ابونجیب سهروردی تصحیح نجیب مایل هروی نشر مولی، ۱۳۶۳. .

هر چه خلاقیت سرشارتر، شادی ژرف‌تر... «به آوای شیپور برگسون گوش بسپارید که بی‌گمان شما را از چُرتِ رضایت و عافیت بیدار خواهد کرد: «فیلسوفانی که دربارهٔ معنای زندگی و دربارهٔ سرنوشت انسان نظرپردازی کرده‌اند چندان که باید به اشارات خود طبیعت توجه نکرده‌اند. هنگامی که سرنوشتمان رقم می‌خورد طبیعت با نشانه‌ای روشن هشدارمان می‌دهد. و آن نشانه چیزی جز شادی نیست. منظورم شادی است، نه لذت. لذتْ ترفندی است که طبیعت برای حفظ ز…

چنین گفت بودا «کین به کین چیرگی نیارد؛ و مهر است که کین از میان خواهد بُرد.»(ص۱۴) «از هزار حرف بیهوده، خوش‌تر آن تک‌سخن که آرام و قرار می‌آرد از هزار بیت بیهوده، خوش‌تر آن تک‌هجا که آرام و قرار می‌آرد. از صد سطر بیهوده، خوش‌تر آن خط که آرام و قرار می‌آرد. از هزار چیرگی بر هزار تن، خوش‌تر آن که باری به خود چیره شدن. بر خود چیره آمدن خوش‌تر که بر دیگران چیرگی یافتن.»(ص۵۱-۵۲) «بدی کردی، اما دوباره مکن؛ به بدی دل مسپا…

از تکلّف و تکرار تا طبع و عادت «و هر چه آدمی به تکلّف عادت کند، طبع وی گردد... پس آنچه ضد و خلاف طبع است به عادتْ طبع همی‌گردد...»(ص۱۱-۱۲) «کسی که تکبّر بر وی غالب بوَد، به تکلّف تواضع کند شفا یابد...»(ص۱۳) «پس بدان که اخلاق نیکو را سه سبب است: یکی آنکه اصل فطرت است؛ و آن عطا و فضل حق _تعالی_ است، که کسی را در اصلِ فطرتْ نیکوخُلق آفریند _مثلاً سخی آفریند، متواضع آفریند_ و چنین بسیار بوَد. دوم آنکه به تکلّفْ افعال …

به انجام دادنش تظاهر کن... «... انتخاب است که منش آدم را تعیین می‌کند. برگسون صاف‌و‌پوست‌کنده اعلام می‌کند، «ما همانیم که می‌کنیم»، و بدین‌سان خبر از گفتار اگزیستانسیالیست‌ها، متفکران هستی‌گرا، می‌دهد. برگسون خود کاری برای بسط این بصیرت نکرد اما جیمز این نتیجه واضح را از آن می‌گیرد که آدمی می‌تواند منش خویش را با تغییر رفتارش تغییر دهد. فقط کارهایی که می‌کنیم اهمیت دارد و بس: پس اگر مدتی طولانی کارهای‌مان را متفاوت …

ناتوانی در راحت نشستن... «... مشکل است بفهمیم چطور دنیا می‌تواند با آرام نشستن ما بهتر شود. اما باید آشکار باشد که عمل بدون خِرَد و بدون آگاهیِ روشن از دنیای حقیقی، هرگز نمی‌تواند هیچ چیز را بهتر کند. به علاوه، همان‌گونه که اگر آب گل‌آلود را به حال خود بگذارند صاف‌تر می‌شود، می‌توان دلیل آورد که آنان که آرام می‌نشینند و کاری نمی‌کنند یکی از بهترین امکانات را برای کمک به آرامش دنیای پرآشوب فراهم می‌آورند. در واقع آر…

تولستوی: محبت و نیایش آنگاه که «عقل» و «عشق» در یک هماغوشی تنگ یگانه می‌شوند، در پاسخ معروف‌اش به «سن_سینود» که تکفیرش می‌کرد به شیوۀ بیان بس باشکوه و خجسته‌اش دست یافته است: «من به «خدا» اعتقاد دارم، خدایی که به ديدهٔ من «روح»، «عشق» و «اصل همه چیز» است. اعتقاد دارم که او در من است، آنچنان که من در اویم. اعتقاد دارم که مشیت الهی جز در «مسیح»، هیچگاه چنین روشن جامهٔ عمل نپوشیده است؛ اما نباید مسیح را چون «خدا» تلق…

ناتوان، اما مشتاق... بیش از پانزده سال پیش، در یک ورق بس دردناک و دلخراش، او از خویش می‌پرسید: «- هان، «لئون تولستوی»، آیا تو برمبنای اصولی که موعظه می‌نمایی، زندگی می‌کنی؟» و فرسوده و ناتوان پاسخ می‌داد: «از شرم می‌میرم، خطاکارم، سزاوار خواری و خفت‌ام... با وجود این، زندگانی پیشین‌ام را با زندگانی امروز برابر نهید. می‌بینید که تلاش می‌کنم تا به نَفَس ناموس الهی زندگی کنم. يک هزارم آنچه را که باید انجام دهم، انجا…