🌾شاهنامه شناسی🌾

بخش دوم پیشگفتار فرهنگ واژه های شاهنامه علاقه مندان میتوانند آن را همچون مجموعه ای از مقالات بخوانند.

یک تذکر دربارهٔ نوشته های اخیر دربارهٔ رسم الخط شاهنامه و مانند آن شیوهٔ فردوسی یک شیوهٔ شناور است. از این روست که فردوسی در آغاز کردن سخن در هنگام نوشتن نامه، به آن گونهٔ سیّال عمل میکند. همچنین، نباید باعث تعجب شود اگر فردوسی، هم ”نورسیده“ را به کار برده باشد و هم ”نو رسیده“ را، و یا ”کمربسته – کمر بسته“، و یا ”جنگجوی – جنگ جوی“، و مانند اینها. البته ممکن هم هست که فردوسی همه جا فقط ”نو رسیده“ را به کار برده باشد…

📒 نقل قول در شاهنامه شاهنامه متنی روایتی است، یعنی مرتبا سخنان کسانی روایت میشود، و نقل قول مستقیم درون نقل قول مستقیم، در شاهنامه فراوان است. بنده در شاهنامه ای که برای خودم تنظیم کرده ام، همه جا نقل قولها را به دقت رعایت کرده ام و از double/single quotation mark برای این منظور استفاده کرده ام. نقل قول دوم در درون نقل قول اول، نشانهٔ single quotation mark میگیرد، و اگر باز درون آن سخنی نقل شود، درون double قرار میگ…

به بِندوی و گستهم شد آگهی / که: ”تیره شد آن فرّ شاهنشهی“ شکستند زندان و برشد خروش / بر آن سان که هامون برآید به جوش به شهر اندرونʿ هر که بُد لشکری / بماندند بیچاره زان داوری برفتند گستهم و بِندوی، پِیش / زره دار با لشکر و سازِ خوِیش آن آگهی که به بندوی و گستهم دادند، همان است که در مصرع پسین درون کوتیشن مارک آمده است، و ابیات بعد، شرح وقایع است و جزو خبر نیست زیرا شکنندگان زندان همانا بندوی و گستهمند. پس از…

📔 نمونهٔ ظریفی از لزوم نشانه گذاری درست در شاهنامه شیفته شدن سودابه بر سیاوخش: سپهبد سیاوخش را خواند و گفت / که: ”خونِ دل و مهر نتوان نهفت پس پردهٔ من، ترا، خواهر است / اُ سوداوه چون مهربان مادر است ترا، پاک یزدان چنان آفرید / که مهر آورد بر تو هر کَه ات بدید اگر پس از ترا ویرگول نمیگذاشتیم، خواهر معرفه میشد زیرا معنایش ’خواهرِ تو‘ میشد. با گذاشتن ویرگول میخواهیم بگوییم که خواهر نکره است و گزارش شعر چنین است ”در ا…

🎓 آیا فقط بر شاهنامه افزوده اند؟ یا چیزی نیز از آن کاسته شده است؟ (۲) هنگامی که پیران و سیاوش به هم رسیدند: ببوسید پیران سر و پای او / همان خوب چهرِ دل آرایِ او همی گفت با کردگار جهان / که: ”ای داور آشکار و نهان مرا، گر به خواب، این نمودی، روان / همانا سرِ پیر گشتی جوان“ ... ”تُرا، چون پدر باشد افراسیاب / همه بنده باشیم، ز این روی آب ز پیوستگان، هست بیش از هَزار / پرستندگانند اَبا گوشوار مرا گر پذیری تو، با پیرْ سر…

🔖 عدم فاصله؛ فاصلهٔ مَجازی یک پدیدهٔ مضحک و ناسودمند دیگر به نام ”عدم فاصله“ یا ”فاصلهٔ مجازی“ هم اختراع کرده اند که بیشتر، کاربردهایی عوامانه یافته است، و بدبختانه، این عوام زدگی ذهن تحصیلکرده ها را هم تسخیر کرده است، و نه تنها به کتابها و نشریات و زیرنویس فیلمها، که به دیوانهای شعر هم راه یافته است. در چاپ دیوانهای شعر و شاهنامه ها (که بیشتر مورد توجه بنده است)، دقتی عالمانه که ظرافتهای شعر و زبان شاعر را در نظر ب…

بریدی دُم مار و خَستی سرش / به دیبا بپوشید خواهی برش؟ دُم مار را بریده ای و سرش را خونین کرده ای (این همه ایرانی را کشته ای)، اکنون میخواهی تنش را با دیبا بپوشانی؟ دریافتن این نکته به ویژه در مورد افعالی دشوار میشود که مادهٔ ماضی آنها با مقولهٔ دستوری اسم نیز به کار میرود. چو شه مر وَرا دید، بر پای خاست / بسی پوزش اندر گذشته بخواست که ”تندی مرا گوهر است و سرشت / چُنان رُست شاید که یزدان بکِشت ”رُستن همانگونه میشایَ…

🎓 باز هم مختصری دربارهٔ رسم الخط شاهنامه قبلاً بخشی از پیشگفتار فرهنگ واژه های شاهنامه[1] را تحت عنوان ”دستور خط شاهنامه“ در اینجا خوانده اید. برای مثال، چیزهایی دربارهٔ تفاوت ”نورسیده“ و ”نو رسیده“ گفتیم؛ و این که پیشوند صفت ساز ”پُر“، چه گاه جدا و چه گاه چسبیده نوشته میشود؛ و همچنین است در مورد پیشوندهای صفت ساز ”با“ و ”بی“ که گاه جدا و گاه چسبیده نوشته میشوند؛ و این که نادادن و ناخفتن باید سرهم نوشته شود، چون بر…

📘 یَزدگرد۴: نام آخرین پادشاه ساسانی پس از فرخزاد پس از پادشاهی کوتاه گُراز (فرایین) و پوران (پوراندخت) و آزرم (آزرمیدخت) و فرخزاد، یزدگرد به پادشاهی رسید و در هنگام او ساسانیان به دست تازیان برافتادند. چو بگذشت زو، شاه شد، یزدگَرد / به ماه سپندارمذ روز اَرد چو بر خسروی گاه، بنشست شاد / کلاه بزرگی، به سر بر، نهاد، چنین گفت کـ ”ز دورِ چرخ روان / منم پاک فرزند نوشیروان در روز بیست و پنجم از ماه سپندارمذ (اسفند). yaz…

🎓 آیا فقط بر شاهنامه افزوده اند؟ یا چیزی نیز از آن کاسته شده است؟ این مقاله را قبلاً نوشته بودیم، اما اکنون کاملترش کرده ایم. محققان، بیشتر درباره آنچه به شاهنامه افزوده شده است سخن میگویند، امّا به نظر میرسد شاهنامه فردوسی بطور کامل به دست ما نرسیده است و ابیات یا بخشهایی از آن فرو افتاده است. نسخه برداران، نه تنها طبعشان را آزموده اند و در ابیات شاهنامه دست برده و ابیاتی را از خود افزوده اند، در کارشان بسی بی دقت…

به دل گفت: ”سد تن ز خویشان من / گر ایدون که کم گردد از انجمن شکست اندرآید بدین بارگاه / نماند برِ من، کسی نِیکخواه اُگر گویم از من گروگان مجوی / دروغ آیدش سربسر گفت و گوی فرستاد باید برِ او نوا / اگر بی گروگان ندارد روا“ بین ابیات چهارم و پنجم که سه نقطه گذاشته ایم، به نظر میرسد ابیاتی فرو افتاده باشد، زیرا این سخنان از افراسیاب است اما هیچ یادی از او و بازگشتن گرسیوز نمیشود. 🔖 سخن برزوی پزشک به انوشیروان، در داستا…