مهدی حافظی"رفیق"👑

از کجا معلوم؟ سال‌ها بود چیزی ذهنم را می‌آزرد، اما برای بیانش به عمق بیشتری نیاز داشتم. از دیرباز یک قانون نانوشته در فرهنگ ما جاری بود: اینکه آدم مؤدب، آدم خوبی است. هرکس آرام حرف بزند، لبخند بزند، تعارف کند، با واژه‌های محترمانه دیگران را خطاب کند، «آقا» بگوید، «استاد» بگوید، «شما» بگوید و کسی را نرنجاند، شایسته احترام و اخلاقی دانسته می‌شود. اما زیستن، نه به رایگان، که به بهای عمر، چیز دیگری به من آموخت. بارها…

هر بار گفت‌وگوی سقراط و کریتون را می‌خوانم، با خودم می‌گویم: ای‌کاش این بار پایانش عوض شود. هر بار امیدوارم شاید این بار سقراط بپذیرد و از زندان بیرون برود. اما هر بار، او می‌ماند. اعتراف می‌کنم اگر آنجا بودم، شاید اجازه تصمیم گرفتن را از او می‌گرفتم و به زور هم که شده، فراری‌اش می‌دادم. نه چون استدلالش را نمی‌فهمم، بلکه چون احساس می‌کنم جهان به اندیشه زنده او بیش از مرگش نیاز داشت. چند روز پیش، داستان فرار هوگو گرات…

شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب، امنیتِ پرسیدن باشد. انسان همیشه از پاسخ نمی‌ترسد؛ گاهی از پیامدِ پرسیدن می‌ترسد. از اینکه سؤالش حمل بر بی‌احترامی شود، یا به جای پاسخ، شخصیتش قضاوت شود. گاهی برای پرسیدن یک سؤال کوتاه، ناگزیریم مقدمه‌ای بلند بچینیم؛ نه برای روشن‌تر شدن سؤال، بلکه برای اینکه بگوییم قصد ابراز فضل نداریم، قصد حمله نداریم، قصد تحقیر نداریم و فقط می‌خواهیم بفهمیم. با این همه، باز هم ممکن است به جای شنی…

در باب فروتنیِ علم هرچه بیشتر می‌خوانیم، بیشتر در برابر عظمتِ نادانسته‌های خویش قرار می‌گیریم و بیشتر درمی‌یابیم که چه اندازه کم می‌دانیم. این نخستین هدیه‌ی تاریخ علم است؛ آگاهی به حدود نادانی خویش. قرار گرفتن در برابر عظمتِ نادانسته‌ها، تجربه‌ای والا است؛ شبیه لحظه‌ای که انسان در برابر شکوه کهکشان‌ها، پهنه‌ی بی‌کران اقیانوس یا عظمت طبیعت می‌ایستد. در این مواجهه، هم کوچکی خویش را درمی‌یابد و هم به شکوه توانایی خود ب…

برای اندیشیدن فلسفه برای من فقط دانستن نام‌ها و نظریه‌ها نیست؛ هر متفکر، شیوه‌ای از زیستن و اندیشیدن را به ما می‌آموزد. از هیوم می‌آموزم که میان دیدن و داوری فاصله بگذارم؛ چون همیشه آنچه می‌بینیم، به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری کافی نیست. از پیر بِل می‌آموزم که هیچ روایتی، فقط به دلیل قدمت، شهرت یا تقدس، از نقد بی‌نیاز نیست. هر جا نقد کمرنگ شود، اقتدار پررنگ‌تر می‌شود؛ فرقی نمی‌کند در ساختار قدرت باشد، در سنت باشد یا حت…

از یک جابه‌جایی کوچک تا دو جهان متفاوت در تأملی بر سخنی از شوپنهاور سال‌هاست که در گفت‌وگوها و مباحثه‌ها با استادم، دربارهٔ نسبتِ زبان و اندیشه می‌اندیشم. سخنی از شوپنهاور، بار دیگر آن تأمل‌ها را در ذهنم زنده کرد و مرا به تأملی دوباره در یکی از همان پرسش‌های دیرین کشاند: گاهی فاصلهٔ میان دو جهان، تنها به اندازهٔ جابه‌جا شدن دو واژه است. «رنج دیدن» با «دیدنِ رنج» یکی نیست. در «رنج دیدن»، انسان رنج را زندگی می‌کند.…

اعتبار کلام در دین، ادبیات و فلسفه بر پایه‌ی دیدگاه استاد ارجمند، دکتر مجید دادفر در گفت‌وگویی با استاد ارجمند، دکتر مجید دادفر، با تقسیم‌بندی زیبایی درباره‌ی «اعتبار کلام» روبه‌رو شدم که برایم بسیار تأمل‌برانگیز و آموزنده بود. به باور ایشان، معیار اعتبار کلام در سه ساحت دین، ادبیات و فلسفه یکسان نیست و هر یک بر محور متفاوتی استوار است. در دین، اعتبار کلام به قائل است؛ یعنی هنگامی که انتساب سخنی به پیامبر، امام ی…

چند تأمل پس از خواندن صفحات ۲۶۰ تا ۲۶۸ کتاب فلسفهٔ روشنگری اثر ارنست کاسیرر. گاهی ارزش یک کتاب، فقط به چیزهایی نیست که به ما می‌آموزد؛ به سؤال‌هایی است که در ذهن ما زنده می‌کند. امروز در خواندن صفحات مذکور فلسفهٔ روشنگری، بیش از هر چیز به مسیر رشد اندیشه فکر کردم. پاسکال، روسو را به اندیشیدن وامی‌دارد؛ روسو افق تازه‌ای پیش روی اندیشه می‌گشاید؛ بعدها مارکس و سپس فوکو، هر کدام از زاویه‌ای دیگر همان مسئله را دوباره می…

نگاهِ بی‌طمع. گاهی در میان خواندن یک کتاب، به جمله‌ای می‌رسی که فقط چیزی به دانسته‌هایت اضافه نمی‌کند؛ بلکه برای لحظه‌ای نگاهت به جهان را تغییر می‌دهد. امروز در خواندن اندیشه‌های شوپنهاور به چنین لحظه‌ای رسیدم. سخنی از او درباره‌ی هنر خواندم که مرا به حیرت فرو برد؛ از آن لحظه‌هایی که در روال عادی خواندن، ناگهان آدم از حضور معمول خود تهی می‌شود و فقط در برابر عظمت یک اندیشه می‌ایستد. شوپنهاور می‌گوید نگاه هنری، از م…

من از دانشگاه، بیش از هر چیز، همین را می‌خواستم سال‌های دانشجویی، همیشه یک دردسر همراهم بود؛ سؤال پرسیدن. نه برای اینکه بخواهم کلاس را به هم بزنم یا استاد را به چالش بکشم. واقعیت این بود که ذهنم آرام نمی‌گرفت. هر پاسخی، سؤال دیگری را در من بیدار می‌کرد. نمی‌توانستم فقط بنشینم، جزوه بنویسم و منتظر پایان کلاس بمانم. شاید دلیلش این بود که من اساساً با نگاه متفاوتی وارد دانشگاه شده بودم. راستش را بخواهید، نه مدرک برای…

از جغرافیا تا انسان من همیشه فکر کرده‌ام وفاداری به یک جغرافیا، به معنای محدود شدن در آن نیست. انسان می‌تواند با زبان یک سرزمین سخن بگوید، با واژه‌های یک فرهنگ بنویسد، از تصویرهای یک زیست‌بوم الهام بگیرد و با این حال، حرفی بزند که متعلق به همه‌ی انسان‌ها باشد. وقتی شروع به سرودن شعر بومی کردم، می‌دانستم که انتخاب آسانی نیست. زبان بومی، مخاطبان محدودتری دارد. طبیعی است که زبان گسترده‌تری مانند فارسی، امکان ارتباط با…

شوپنهاور جمله‌ای دارد که گمان می‌کنم همه‌ی ما بارها آن را در جهان اخلاقیِ پیرامون خود تجربه کرده‌ایم: «هیچ چیز به اندازه‌ی ستایشِ امورِ ناشایست، انسان را از نظر فکری فاسد نمی‌کند.» بی‌تردید، انجام دادنِ کارهای ناشایست به جامعه آسیب می‌زند؛ اما شوپنهاور ریشه‌ای‌تر به این موضوع فکر می‌کند. او می‌گوید ریشه‌ی فسادِ فکری، آن‌جا شکل می‌گیرد که بدی، نه فقط انجام شود، بلکه ستایش هم بشود. آدم‌ها فقط از روی قانون یا اخلاق تربی…