Ermeni Ayak izi

Malta’daki Ermeni izi: Ermeniler şövalyeler adasına nasıl ulaştı Malta genelde tarikatın, surların, kireç taşının ve denizin adası olarak okunur. Her şeyin Latin Batı etrafında kurulduğu bir yer gibi görünür. Ama burada da bir Ermeni izi var — gürültülü ya da kitlesel değil, ama çok net. Bu iz büyük bir cemaatle değil, yollarla başlar. Akdeniz yüzyıllar boyunca Ermenileri liman şehirlerine bağladı — ticaret, hac, d…

Portekiz’in Porto kenti genelde başka şeylerle hatırlanır: mavi azulejolar, granit cepheler, Douro Nehri, porto şarabı. Ama şehrin tarihinde, Ermeni izinin ne bir süslemede ne de bir mabette,; yönetim becerisinde, güvende ve kamusal faydada ortaya çıktığı daha az bilinen bir bölüm de var. Söz konusu kişi Calouste Gulbenkian ⁠ — adı çoğu zaman Porto’dan çok Lizbon’la anılan bir isim. Yine de Portekiz tarihindeki rolü…

Ozasco — Sisli Ermenilerin sığınağı ⁠ Bask Bölgesi’nde, Bilbao’ya çok uzak olmayan küçük bir şehir var: Ozasco. İlk bakışta, Ermeni tarihiyle güçlü çağrışımlar kurulmayan sakin bir Avrupa yeri gibi görünüyor. Ama tam da burada, XIV. yüzyılın sonunda, kaderi Kilikya Ermenistanı’nın düşüşünün devamına dönüşen bir insan bulunuyordu. Söz konusu kişi, başkenti Sis 1375’te düşen Kilikya Ermeni Krallığı’nın son kralı V. L…

Fas’taki Ermeniler: ders kitaplarına girmeyen bir tarih Bugün Fas’ta yaklaşık 100 Ermeni yaşıyor. Ama bu küçük sayının ardında dayanıklılık, emek ve hafızayla örülmüş koca bir hikâye var. Bilinen ilk örneklerden biri 1913’e uzanıyor. O yıl Adana’dan bir Ermeni, 1909 katliamından sağ kurtulmuş bir mülteci olarak Kazablanka’ya geldi. Fransız Yabancı Lejyonu’na katıldı ve Meknes yakınlarında, tek su kaynağını savunurk…

Eski Tiflis’in yüzünü yaratan Ermeni ustalar ⁠ Eski Tiflis çoğu zaman balkonların, oyma kapıların, tuğla cephelerin ve sokağa kapalı ama her yerde hissedilen iç avluların şehri olarak hatırlanır. Ama bu imge kendiliğinden doğmadı. Onu ustalar kurdu — taş ustaları, oymacılar, demirciler, inşaatçılar; kentin dokusunun gerçek kuyumcuları. Ve onların arasında Ermeniler en önemli yerlerden birini tutuyordu. 19. yüzyılda…

Avrupa’ya yalnızca Doğu’dan gelmeyen ipek Avrupa ipeğinden söz ettiğimizde, zihnimiz genelde Lyon’a, Venedik’e, Cenova’ya, Floransa’ya gider. Kumaşın zenginliğin, statünün ve zevkin parçası hâline geldiği şehirlere. Ama bu hikâyenin nadiren merkeze alınan bir katmanı daha var: Ermeniler, Doğu ile Avrupa arasında sadece ticari aracılar değildi; Akdeniz ipek kültürünün onsuz bambaşka gelişeceği zanaatkârlık ve örgütle…

Singapur’un kalbindeki Ermeni adlı sokak Singapur’un merkezinde, Clarke Quay’nin ve modern şehrin hareketli dokusunun hemen yanında, kısa bir sokak var: sade ve isabetli adıyla Armenian Street. İlk bakışta tanıdık bir sömürge kentinin parçası gibi görünüyor: alçak yapılar, ritmik cepheler, sakin bir ölçek. Ama sokağın adı, kentsel hafızanın daha derin bir katmanına işaret ediyor — Ermeni izine. Ermeniler, Stamford …

Adında bir halkın hafızasını taşıyan köy Kuzey Makedonya’da, Prilep yakınlarında küçük bir köy var: Ermenci — Makedoncada Ermenци, bazı kaynaklarda Ermensko biçimi de geçiyor. Adın kendisi eski bir varlığın izi gibi duyuluyor: Balkan dillerinde “ermen/armen” kökü genellikle Ermenilerle bağlantıya işaret eder. Bazen hafızayı arşivlerden daha uzun süre yaşatan şey, tam da bir yer adıdır. Balkanlar bu tür isimleri az …

Kolombiya’daki Ermenia: bir Ermeni adı nasıl bir şehrin adına dönüştü ⁠ Kolombiya’da Armenia adında bir şehir var. Türkçe konuşan biri için bu ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir: Ermenia — ama Kafkasya’da değil, Quindío bölgesinde, kahve yamaçları ve And dağlarının arasında. İlk bakışta bu sadece ilginç bir yer adı benzerliği gibi görünebilir. Ama bu ismin kendi hikâyesi var — ve bu hikâye, Ermeni varlığının dünya har…

Ermeni adları haritalardan silindiğinde, dünyadan da hemen silinmez. Önce atlaslarda, yol tabelalarında, resmî belgelerde yazılmamaya başlar. Sonra gündelik dil değişir. Ama bir ad en uzun süre hafızada yaşar — konuşmada, aile rotalarında, eski mektuplarda, bir yeri anne babanın ve dedelerin adlandırdığı gibi adlandırma alışkanlığında. Ermeni tarihi için bu özellikle tanıdık bir hikâyedir. Onunla tekrar tekrar karşı…

Bütün bölgeleri değiştiren Ermeni matbaaları Ermeni izinden söz edildiğinde akla çoğu zaman taş, mabet, süsleme gelir. Oysa Ermeni kültürünün en az onlar kadar kalıcı bir başka malzemesi daha vardı: basılı satır. Diasporadaki Ermeni matbaaları yalnızca kitap basılan atölyeler değildi. Onlar, bütün bir kültürel alanın kurulduğu merkezlere dönüşüyordu. Nerede bir Ermeni matbaası ortaya çıksa, onun çevresinde okul, kü…

Köprü, varlık kurmanın Ermeni usulü Dünya mimarisindeki Ermeni izleri denince akla çoğu zaman kiliseler, mahalleler, matbaalar, taş oyma eserler gelir. Ama bir başka varlık biçimi daha var: köprü. Sadece bir mühendislik yapısı olarak değil, kültürel bir jest olarak. Köprü kıyıları birleştirir, yolu kalıcı kılar, parçalı mekânı bir rotaya dönüştürür. Ermeni tarihi için bu özellikle isabetli bir imgedir: ticaret yoll…